۱۲ تیر ۱۳۰۳، یکی از تلخ‌ترین روزهای تاریخ مطبوعات و آزادی‌خواهی ایران رقم خورد؛ روزی که میرزاده عشقی، شاعر، روزنامه‌نگار و از منتقدان سرسخت رضاخان، در خانه خود هدف ترور قرار گرفت. این مستند، با مرور زندگی، مبارزات سیاسی و میراث ادبی عشقی، روایتگر سرگذشت شاعری است که قلم را به سلاحی علیه استبداد بدل کرد و نامش در حافظه تاریخی ایران ماندگار شد.
به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی سرگذشت، میرزاده عشقی، شاعر و روزنامه‌نگار شجاع دوران مشروطه، در ۱۲ تیر ۱۳۰۳ به دستور رضاشاه ترور شد. او که با قلم تند و بی‌پروایش علیه استبداد می‌نوشت و در روزنامه «قرن بیستم» به نقد حکومت می‌پرداخت، به نمادی از آزادی‌خواهی و مقاومت تبدیل شده بود.
سید محمدرضا کردستانی، مشهور به میرزاده عشقی، در سال ۱۲۷۳ در همدان به دنیا آمد. در کودکی در مکتب‌خانه‌های محلی و سپس مدارس الفت و آلیانس همدان تحصیل کرد و به زبان فرانسوی تسلط یافت. در دوران جنگ جهانی اول برای ادامه تحصیل به عثمانی رفت و در دارالفنون آنجا دانش آموخت. این سفرها بر دیدگاه سیاسی و اجتماعی او تأثیر عمیقی گذاشت.
ورود به عرصه مبارزه
عشقی از ابتدا شعر و قلم خود را با عشق به وطن و آزادی درآمیخت. اشعار او بازتاب دردها و امیدهای مردم در دوران مشروطه بود. او با انتشار روزنامه «قرن بیستم» در تهران، به نقد شدید حکومت و شخص رضاخان پرداخت. مقالات و اشعار تند او باعث توقیف مکرر روزنامه شد، اما عشقی هرگز از بیان حقایق کوتاه نیامد.
همپیمانی با چهره‌های مؤثر
یکی از نقاط عطف زندگی عشقی، ارتباط او با آیت‌الله سید حسن مدرس بود. تحت تأثیر مدرس، موضع سیاسی عشقی تکامل یافت و به جبهه مبارزه علیه استبداد رضاخان پیوست. او با ملک‌الشعرای بهار نیز رابطه‌ای نزدیک داشت و بهار در خاطرات خود از عشقی به عنوان «جوانی رشید و پرکار» در دفاع از قانون اساسی یاد کرده است.
مخالفت با رضاخان و ترور
عشقی از مخالفان سرسخت کودتای سوم اسفند و ادعای جمهوری‌خواهی رضاخان بود. او این ادعا را حیله‌ای برای کسب قدرت می‌دانست و آشکارا علیه آن قلم می‌زد. این مقاومت باعث شد رضاخان او را تهدیدی جدی ببیند. سرانجام در ۱۲ تیر ۱۳۰۳، به دستور رضاخان و توسط عوامل سرتیپ محمد درگاهی، رئیس شهربانی وقت، در خانه‌اش ترور شد. قاتل، ابوالقاسم بهمن، هرگز مجازات نشد و تحت حمایت حکومت آزادانه زندگی کرد. حتی گفته می‌شود از شهربانی حقوق دریافت می‌کرد. این بی‌کیفری نشان از امنیت کامل قاتل در سایه حکومت داشت.
میراث ادبی و سیاسی
عشقی را خالق نخستین اپرای ایرانی نیز می‌دانند. آثاری مانند «کفن سیاه»، «رستاخیز شهریاران ایران» و «تابلوهای ایده‌آل» از نمونه‌های برجسته شعر متعهد و سیاسی ایران هستند. او با زبانی ساده و صمیمی با مردم سخن می‌گفت و توانست ارتباطی ژرف با توده‌ها برقرار کند. ترور عشقی، که رضاخان به سادگی از آن به عنوان «قتل یک نفر» یاد کرد، نتوانست صدایش را خاموش کند. او امروز به عنوان نمادی از شجاعت، آزادی‌خواهی و پایمردی در برابر استبداد در حافظه تاریخی ایران زنده است. عشقی ثابت کرد که قلم می‌تواند سلاحی برنده باشد و شاعر می‌تواند پیشقراول مبارزه برای آزادی باشد.