چگونه یک حقوقدان جوان شیرازی، با مشاهده نیاز ساده مردم به یک جفت کفش، یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های صنعتی ایران را بنا کرد؟ محمدرحیم متقی ایروانی در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم، از واردات گالش آغاز کرد و با راه‌اندازی نخستین خط تولید مدرن کفش در تهران، «کفش ملی» را به نامی آشنا در خانه‌های ایرانی تبدیل کرد؛ مجموعه‌ای که در اوج فعالیت خود بیش از ۵۰ کارخانه، صدها فروشگاه و حدود ۱۰ هزار کارگر داشت و محصولاتش تا اروپای شرقی صادر می‌شد.
به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی سرگذشت، محمدرحیم متقی ایروانی، کارآفرین و بنیان‌گذار کفش ملی، از چهره‌های پیشگام صنعت مدرن کفش در ایران بود. او که در سال ۱۲۹۹ در شیراز متولد شد و در سال ۱۳۲۴ در رشته حقوق قضایی از دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شد، فعالیت اقتصادی خود را با توجه به نیاز بازار و تلاش برای تولید داخلی کالاهای پرمصرف آغاز کرد.
ایده ورود ایروانی به صنعت کفش از مشاهده مصرف گسترده گالش در مناطق سردسیر و روستایی شکل گرفت. او ابتدا به واردات گالش روی آورد، اما برای راه‌اندازی تولید داخلی به چکسلواکی سفر کرد. حاصل این سفر، همکاری دو کارشناس و انتقال یک دستگاه اتوکلاو برای گرم‌کردن لاستیک و تولید گالش بود. این تجهیزات در خیابان خیام تهران به کار گرفته شد و نخستین گام‌های تولید صنعتی کفش در مجموعه ایروانی شکل گرفت.
ایروانی بر تولید داخلی و ایجاد زنجیره کامل تولید تأکید داشت. از دهه ۱۳۲۰ تا اواخر دهه ۱۳۵۰، مجموعه‌ای از کارخانه‌ها در حوزه‌هایی مانند چرم، لاستیک، قالب‌سازی و ماشین‌سازی شکل گرفتند. کارخانه‌های تولید زیره پی‌وی‌سی و بند کفش و همچنین واحدهای چرم‌سازی از جمله آذرچرم، رودبارچرم و رخشان، بخشی از این زنجیره صنعتی بودند.
گروه صنعتی ملی در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ توسعه چشمگیری پیدا کرد. ایروانی طی سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۷ بیش از ۵۰ شرکت تأسیس کرد و علاوه بر توسعه خطوط تولید، برای کارکنان خود خانه‌های سازمانی و سرویس رایگان ایاب‌وذهاب فراهم کرد. در اوج فعالیت، مجموعه کفش ملی و شرکت‌های وابسته بیش از ۵۰ کارخانه، حدود ۴۰۰ فروشگاه زنجیره‌ای و نزدیک به ۱۰ هزار کارگر داشتند. تولید سالانه کفش ملی در سال ۱۳۵۶ به بیش از ۲۵ میلیون جفت رسید و محصولات این مجموعه به کشورهایی مانند شوروی، مجارستان، لهستان و رومانی صادر می‌شد.
یکی دیگر از اقدامات ایروانی، توجه به تربیت نیروی انسانی بود. او در سال ۱۳۴۳ شرکتی با عنوان «کانون مشاوره اقتصادی» ایجاد کرد که هدف آن پرورش و آموزش ۲۲ کودک بود تا در آینده بتوانند به مدیران بنگاه‌های صنعتی تبدیل شوند. بخش عمده بودجه این کانون برای تحصیل کودکان اختصاص داشت و پس از رسیدن آنان به ۱۸ سالگی، آزادی انتخاب مسیر زندگی برایشان در نظر گرفته شده بود.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، کفش ملی و شرکت‌های وابسته به ایروانی مصادره و به مالکیت دولت درآمد. ایروانی پس از خروج از ایران، فعالیت صنعتی خود را در خارج از کشور ادامه داد. او ابتدا کارخانه کفش و چرم‌سازی در آمریکا راه‌اندازی کرد و سپس در قاهره نیز کارخانه‌ای تأسیس کرد. در سال ۱۹۸۱ نیز در ایالت جورجیا، مجموعه‌ای صنعتی را با مشارکت شرکای ایتالیایی و ژاپنی بنیان گذاشت.
ایروانی همچنین کودکانی را که تحت حمایت کانون مشاوره اقتصادی بودند و در زمان انقلاب ۱۴ تا ۱۶ سال داشتند، با هزینه خود از ایران خارج کرد.
محمدرحیم متقی ایروانی سرانجام در ۱۲ اسفند ۱۳۸۴ درگذشت؛ اما نام او همچنان با یکی از شناخته‌شده‌ترین تجربه‌های توسعه صنعت و تولید انبوه در تاریخ اقتصادی معاصر ایران، یعنی «کفش ملی»، گره خورده است.