جعفر اخوان، بازرگان و فعال اقتصادی، از چهره‌هایی بود که نام او با آغاز صنعت خودروسازی ایران گره خورد. او چهارم دی ۱۳۳۵ شرکت «جیپ» را در خیابان اکباتان تهران بنیان گذاشت و فعالیت خود را با واردات جیپ ویلیز آمریکایی آغاز کرد؛ اما مسیر فعالیتش به واردات محدود نماند و با راه‌اندازی خط مونتاژ خودرو در ایران، تولید جیپ شهباز در کیلومتر ۹ جاده مخصوص کرج و گسترش فعالیت‌های صنعتی و مالی، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری صنعت خودرو کشور ایفا کرد. شرکتی که اخوان بنا نهاده بود، در سال‌های پایانی حکومت پهلوی به جنرال موتورز ایران تغییر نام داد و پس از انقلاب، در جریان تحولات سیاسی و اقتصادی آن دوره، به دولت واگذار و در سال ۱۳۵۹ با نام «پارس خودرو» ادامه فعالیت داد.
به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی سرگذشت، در تاریخ صنعت خودروی ایران، برخی نام‌ها نه صرفاً به دلیل حضور در عرصه تجارت، بلکه به واسطه نقشی که در ایجاد یک صنعت ایفا کرده‌اند، ماندگار شده‌اند. جعفر اخوان یکی از همین چهره‌هاست؛ بازرگانی که فعالیت خود را در سال‌هایی آغاز کرد که بازار خودرو ایران عمدتاً در اختیار خودروهای وارداتی آمریکایی بود و در ادامه، با تأسیس شرکت «جیپ»، زمینه شکل‌گیری یکی از نخستین جریان‌های تولید و مونتاژ خودرو در کشور را فراهم کرد.
جعفر اخوان، فرزند رضا، در سال ۱۲۸۹ در تهران متولد شد. تحصیلات ابتدایی خود را در تهران به پایان رساند و بعدها وارد فعالیت‌های اقتصادی شد. ازدواج او با فروغ‌الزمان، دختر احمد اخوان، تاجر و نماینده مجلس، نیز از بخش‌های زندگی شخصی او بود. حاصل این ازدواج چهار دختر بود.
اما نقطه عطف زندگی اقتصادی اخوان را باید در تأسیس شرکت «جیپ» جست‌وجو کرد؛ شرکتی که در چهارم دی‌ماه ۱۳۳۵ در خیابان اکباتان تهران تأسیس شد. فعالیت شرکت در ابتدا با واردات خودروهای جیپ ویلیز آمریکایی آغاز شد؛ خودروهایی که به دلیل ساختار فنی، قابلیت حرکت در مسیرهای دشوار و ویژگی‌های دو دیفرانسیل، در شرایط جاده‌ای ایران مورد استقبال قرار گرفتند.
از واردات خودرو تا آغاز مونتاژ
ورود جیپ به بازار ایران را نمی‌توان صرفاً یک فعالیت بازرگانی در حوزه واردات خودرو دانست. اخوان در ادامه مسیر، فعالیت شرکت را به سمت مونتاژ خودرو سوق داد؛ اقدامی که در فضای اقتصادی و صنعتی دهه ۱۳۳۰ اهمیت ویژه‌ای داشت.
در آن دوره، فناوری تولید خودروهای قدرتمند و دو دیفرانسیل عمدتاً در اختیار شرکت‌های آمریکایی بود و همکاری شرکت جیپ با مجموعه‌هایی همچون «امریکن موتورز» و «جنرال موتورز»، دسترسی آن را به دانش فنی و نیروی متخصص آمریکایی فراهم می‌کرد. بخش‌هایی از فعالیت‌های فنی و پیچیده شرکت نیز با مشارکت مهندسان و تکنسین‌های آمریکایی انجام می‌شد.
شرکت جیپ در چنین شرایطی به تدریج از یک مجموعه واردکننده فاصله گرفت و به سمت تولید و مونتاژ حرکت کرد. حدود سه سال پس از آغاز فعالیت، محصولی با عنوان «جیپ شهباز» از کیلومتر ۹ جاده مخصوص کرج وارد بازار شد؛ اتفاقی که می‌توان آن را یکی از نقاط مهم در مسیر شکل‌گیری صنعت مونتاژ خودرو در ایران دانست.
این روند در سال‌های بعد ادامه پیدا کرد و شرکت جیپ به یکی از مجموعه‌های مهم خودروسازی کشور تبدیل شد. اخوان علاوه بر ریاست شرکت جیپ، ریاست شرکت‌های سهامی «آریا» و «شاهین» و شرکت خصوصی «فخر ایران» را نیز بر عهده داشت و فعالیت‌های اقتصادی او تنها به صنعت خودرو محدود نماند.
از «جیپ ایران» تا «جنرال موتورز ایران»
گسترش فعالیت‌های شرکت جیپ در نهایت به تغییر ساختار مالکیتی آن انجامید. در سال ۱۳۵۲، جعفر اخوان ۴۵ درصد سهام شرکت را به جنرال موتورز واگذار کرد. بخشی از سهام نیز در اختیار بنیاد پهلوی قرار گرفت و نام شرکت به «جنرال موتورز ایران» تغییر یافت.
این تغییر، شرکت تأسیس‌شده توسط اخوان را بیش از پیش به شبکه صنعت خودروی آمریکا متصل کرد. با این حال، مسیر شرکت چند سال بعد به‌طور بنیادین تغییر کرد؛ تحولات سیاسی سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ و وقوع انقلاب اسلامی، ساختار مالکیت و مدیریت بسیاری از بنگاه‌های بزرگ اقتصادی کشور را دگرگون کرد.
شرکت جنرال موتورز ایران نیز از این تحولات در امان نماند. در دی و بهمن ۱۳۵۷، کارگران کارخانه حدود ۴۵ روز دست به اعتصاب زدند. در نهایت، در ۲۲ بهمن همان سال، کمیته اجرایی کارگران کارخانه مدیران شرکت را وادار به استعفا کرد و مدیریت مجموعه را در دست گرفت.
به این ترتیب، دوره مدیریتی اخوان بر شرکتی که بیش از دو دهه پیش آن را بنیان گذاشته بود، پایان یافت.
ملی‌شدن و تغییر نام شرکت
در تیرماه ۱۳۵۸ و در چارچوب قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران، شرکت به دولت واگذار شد. پس از آغاز مدیریت دولتی، ساختار شرکت دستخوش تغییرات قابل توجهی شد. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، طی حدود دو سال تعداد کارکنان شرکت دو برابر شد، در حالی که میزان تولید به نصف کاهش یافت.
در سال ۱۳۵۹ نیز نام شرکت به «پارس خودرو» تغییر کرد؛ نامی که میراث شرکت جیپ و جنرال موتورز ایران را در ساختار جدید صنعت خودروی کشور ادامه داد.
از این منظر، تاریخ شرکت جیپ تنها داستان موفقیت یک بنگاه اقتصادی نیست؛ بلکه تصویری از چند مرحله متفاوت در اقتصاد ایران است: عبور از واردات به مونتاژ، گسترش همکاری صنعتی با شرکت‌های خارجی، تغییر مالکیت و در نهایت انتقال بنگاه‌های بزرگ به ساختار دولتی پس از انقلاب.
اخوان در شبکه بانکی و اقتصادی
فعالیت اقتصادی جعفر اخوان به صنعت خودرو محدود نماند و بخش دیگری از کارنامه او به حوزه بانکداری مربوط می‌شد.
در سال ۱۳۵۲ تأسیس «بانک داریوش» با سرمایه دو میلیارد ریال و مشارکت بانک‌های خارجی به تصویب شورای پول و اعتبار رسید. اخوان از مؤسسان این بانک بود و ریاست هیئت‌مدیره و هیئت عامل آن را بر عهده داشت.
او پیش از آن نیز در بانک ایرانیان سهام داشت. در سال ۱۳۳۸، ارزش سهام اخوان در این بانک پنج میلیون ریال گزارش شده بود. این رقم در پایان سال ۱۳۵۵ به صد میلیون ریال رسید. در همان سال، اخوان در بانک داریوش نیز صاحب ۴۰۰ میلیون ریال سهام بود.
این ارقام نشان می‌دهد که فعالیت‌های اقتصادی او در سال‌های پایانی دهه ۱۳۵۰، از صنعت خودرو فراتر رفته و در حوزه مالی و بانکی نیز گسترش یافته بود.
بخش دیگری از کارنامه؛ فعالیت‌های خیریه
در کنار فعالیت‌های اقتصادی، بخشی از سوابق جعفر اخوان به اقدامات خیریه و کمک به نهادهای عمومی اختصاص داشت.
او در بهمن ۱۳۴۰ سه دستگاه جیپ ویلیز به وزارت بهداری اهدا کرد و یک ماه بعد نیز دو دستگاه جیپ ویلیز اتاق‌کالسکه‌ای در اختیار وزارت فرهنگ قرار داد. در خرداد ۱۳۴۱، به وکالت از پدر همسرش، ملک امیریه را برای استفاده به عنوان مریض‌خانه به وزارت بهداری واگذار کرد.
پس از زلزله بوئین‌زهرا در شهریور ۱۳۴۱ نیز یک دستگاه آمبولانس به شیر و خورشید سرخ ایران اهدا کرد. چند سال بعد، در خرداد ۱۳۴۹، مبلغ پنج میلیون ریال برای ساخت آزمایشگاه و مؤسسات آموزشی فرح اختصاص داد.
این اقدامات، بخشی دیگر از تصویری است که از اخوان در منابع تاریخی و اقتصادی به جا مانده است؛ چهره‌ای که فعالیت صنعتی و تجاری او با مشارکت در امور عمومی و خیریه نیز همراه بود.
انقلاب؛ نقطه پایان یک دوره
با وقوع انقلاب اسلامی، جایگاه اجتماعی و اقتصادی جعفر اخوان نیز دستخوش تغییر شد. ارتباط نام «جیپ» با ساختار نظامی و استفاده ارتش از خودروهای این شرکت در جریان اعتراضات سال ۱۳۵۷، سبب شد شرکت و مالک آن در فضای سیاسی آن روزها با نگاه منفی بخشی از انقلابیون مواجه شوند.
شرکتی که در دهه‌های پیش به نمادی از ورود خودروهای مدرن و سپس تولید و مونتاژ خودرو در ایران تبدیل شده بود، اکنون خود در مرکز تحولات سیاسی و اقتصادی قرار گرفته بود.
سرنوشت شرکت، در نهایت با مدیریت کارگری، واگذاری به دولت و تغییر نام به پارس خودرو رقم خورد. به این ترتیب، دوره‌ای که با تأسیس شرکت جیپ توسط اخوان در سال ۱۳۳۵ آغاز شده بود، کمتر از ربع قرن بعد در قالبی کاملاً متفاوت ادامه یافت.
میراث یک کارآفرین در صنعت خودرو
جعفر اخوان در سال ۱۳۶۲ شمسی، برابر با ۱۹۸۳ میلادی، در خارج از ایران درگذشت و در گورستان پرلاشز پاریس به خاک سپرده شد.
با گذشت چند دهه از فعالیت او، نام اخوان همچنان در تاریخ صنعت خودروی ایران با تأسیس شرکت جیپ پیوند خورده است. اهمیت تاریخی فعالیت او را می‌توان در تغییری دید که در مدل کسب‌وکار صنعت خودرو ایجاد کرد: از واردات خودروهای آماده به راه‌اندازی خط مونتاژ و ایجاد ظرفیت تولید داخلی.
البته ارزیابی کارنامه اخوان بدون در نظر گرفتن شرایط سیاسی و اقتصادی زمانه او کامل نیست. شرکت جیپ در ابتدا محصولی وارداتی بود، اما در ادامه به یکی از نخستین مجموعه‌هایی تبدیل شد که تجربه مونتاژ خودرو در ایران را توسعه داد. سپس با ورود جنرال موتورز به ساختار مالکیتی شرکت، پیوند صنعت خودروی ایران با سرمایه و فناوری خارجی عمیق‌تر شد و پس از انقلاب، همین مجموعه وارد مرحله‌ای از مالکیت و مدیریت دولتی شد.
از همین رو، داستان جعفر اخوان را می‌توان بخشی از تاریخ تحولات اقتصادی ایران در نیمه دوم قرن چهاردهم شمسی دانست؛ روایتی که در آن تجارت، صنعت، سرمایه خارجی، بانکداری، تحولات سیاسی و سیاست‌های اقتصادی دولت در نقطه‌ای مشترک به هم می‌رسند. «جیپ» برای اخوان تنها نام یک شرکت نبود؛ تجربه‌ای بود که از دل آن یکی از ریشه‌های صنعت خودروسازی ایران شکل گرفت و بعدها در قالب «پارس خودرو» به مسیر خود ادامه داد.