در روزگاری که صنعت ایران هنوز در مسیر شکل‌گیری بود، محمدتقی توکلی با تکیه بر دانش مهندسی، تجربه صنعتی و نگاهی فراتر از زمان خود، مسیر تازه‌ای برای کارآفرینی گشود؛ از توسعه کارخانه کبریت توکلی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین تا استفاده از دورریز چوب برای راه‌اندازی نخستین کارخانه نئوپان‌سازی ایران و مشارکت در شکل‌گیری صنایع بزرگ تبریز، میراثی که نام او را در تاریخ صنعتی ایران ماندگار کرد.
به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی سرگذشت، در تاریخ صنعتی ایران، برخی نام‌ها با یک محصول شناخته می‌شوند، اما ردپای فعالیتشان بسیار فراتر از یک کارخانه و یک صنعت باقی می‌ماند. محمدتقی توکلی یکی از این چهره‌هاست؛ کارآفرینی که نامش با «کبریت توکلی» گره خورد، اما نگاه صنعتی و تجربه مدیریتی او بعدها به حوزه‌های دیگری از صنعت ایران، به‌ویژه صنایع مادر و زیرساختی تبریز، امتداد یافت.
داستان محمدتقی توکلی، روایت نسلی از صنعتگران ایرانی است که در دوره‌ای از تاریخ کشور، تلاش کردند تولید سنتی را با دانش مهندسی، فناوری‌های جدید و مدیریت صنعتی پیوند بزنند؛ مسیری که از کارخانه کبریت آغاز شد و به مشارکت در شکل‌گیری بخشی از ساختار صنعتی تبریز انجامید.
آغاز یک مسیر صنعتی در تبریز
محمدتقی توکلی در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۱۰ در تبریز به دنیا آمد. او در خانواده‌ای رشد کرد که پیش از او با تجارت و صنعت پیوند خورده بود و پدرش، حاج تقی توکلی، از چهره‌های شناخته‌شده صنعت کبریت‌سازی ایران محسوب می‌شد.
حاج تقی توکلی در سال ۱۲۹۷ فعالیت خود را در زمینه تولید کبریت در تبریز آغاز کرد. آشنایی او با فرآیند تولید کبریت در قفقاز، زمینه‌ای برای ورود این صنعت به ایران فراهم کرد. او برای توسعه تولید، ماشین‌آلات مورد نیاز را از آلمان وارد کرد و فعالیت خود را در مسیر ایجاد یک واحد تولیدی سازمان‌یافته ادامه داد.
به این ترتیب، خانواده توکلی از نخستین خانواده‌هایی بود که در شکل‌گیری صنعت کبریت ایران نقش داشت و نام «تقی کبریت‌ساز» با این صنعت پیوند خورد.
محمدتقی در چنین خانواده‌ای با فضای تولید، تجارت و صنعت آشنا شد؛ اما برای ادامه مسیر، راهی متفاوت را نیز در پیش گرفت: کسب دانش مهندسی در خارج از کشور.
بازگشت یک مهندس به کارخانه پدر
محمدتقی توکلی برای تحصیل به ایالات متحده آمریکا رفت و در رشته مهندسی مکانیک به تحصیل پرداخت. تجربه زندگی و تحصیل در آمریکا، او را با روش‌های جدید مهندسی، مدیریت صنعتی و فناوری‌های روز آشنا کرد.
پس از بازگشت به ایران، به کارخانه پدر پیوست. چند سال بعد، با درگذشت حاج تقی توکلی در سال ۱۳۳۷، مسئولیت مدیریت کارخانه به محمدتقی رسید.
او در شرایطی مدیریت کارخانه را بر عهده گرفت که صنعت ایران در حال تجربه دوره‌ای تازه از توسعه و نوسازی بود. توکلی تلاش کرد از دانش و تجربه‌ای که در خارج از کشور به دست آورده بود برای تغییر و توسعه ساختار تولید استفاده کند.
یکی از محورهای اصلی این تحول، نوسازی تجهیزات و استفاده از ماشین‌آلات پیشرفته‌تر بود. او با خرید ماشین‌آلات جدید از کشورهای اروپایی، ظرفیت تولید را افزایش داد و همزمان بر ارتقای کیفیت محصولات تمرکز کرد.
برای توکلی، افزایش تولید به‌تنهایی کافی نبود. او به این موضوع توجه داشت که یک محصول صنعتی برای ماندگاری در بازار باید از کیفیت قابل قبول و استانداردهای مناسب برخوردار باشد. همین رویکرد، به تدریج جایگاه «کبریت توکلی» را در بازار داخلی تقویت کرد و زمینه حضور آن در بازارهای خارجی را نیز فراهم آورد.
نوآوری از دل ضایعات
یکی از نقاط مهم در کارنامه صنعتی محمدتقی توکلی به سال ۱۳۴۲ بازمی‌گردد؛ زمانی که او تصمیم گرفت از دورریز چوب کارخانه کبریت‌سازی استفاده دیگری کند.
در فرآیند تولید کبریت، بخشی از چوب به عنوان ضایعات باقی می‌ماند. در نگاه نخست، این مواد بخشی از پسماند تولید بودند؛ اما توکلی به آنها به چشم یک منبع قابل استفاده نگاه کرد.
نتیجه این نگاه، شکل‌گیری ایده راه‌اندازی یک کارخانه نئوپان‌سازی بود.
این ایده از یک جهت اقتصادی بود، زیرا استفاده از مواد دورریز می‌توانست ارزش تازه‌ای ایجاد کند و از سوی دیگر، اقدامی نوآورانه در صنعت ایران به شمار می‌رفت. راه‌اندازی کارخانه نئوپان‌سازی، زمینه توسعه تولید نئوپان و صنایع وابسته، از جمله کابینت‌سازی، را فراهم کرد.
اهمیت این اقدام در تاریخ فعالیت توکلی تنها به ایجاد یک کارخانه جدید محدود نمی‌شود. او نشان داد که می‌توان میان صنایع مختلف ارتباط ایجاد کرد و از خروجی یک فرآیند تولیدی، ماده اولیه فرآیندی دیگر را به دست آورد.
این نگاه بعدها به یکی از ویژگی‌های مهم رویکرد صنعتی او تبدیل شد: تولید باید بتواند ارزش تازه‌ای از منابع موجود ایجاد کند.
از صنعت کبریت تا صنایع مادر
محمدتقی توکلی به توسعه کارخانه خود اکتفا نکرد. او صنعت را در مقیاسی بزرگ‌تر می‌دید و توسعه اقتصادی تبریز را نیز در گرو ایجاد مجموعه‌ای از صنایع به‌هم‌پیوسته می‌دانست.
در همین چارچوب، نام او در مشارکت و فعالیت برای شکل‌گیری و توسعه برخی از صنایع مهم تبریز مطرح شده است؛ از جمله ماشین‌سازی تبریز، بلبرینگ‌سازی تبریز، تراکتورسازی تبریز و پمپ ایران.
این صنایع، برخلاف تولید یک محصول مصرفی مانند کبریت، در زمره فعالیت‌هایی قرار داشتند که می‌توانستند زیرساخت صنعتی یک منطقه را تقویت کنند.
ماشین‌سازی، تولید تجهیزات و قطعات، صنایع وابسته به کشاورزی و دیگر بخش‌های صنعتی، در کنار یکدیگر می‌توانستند زنجیره‌ای از تولید و اشتغال ایجاد کنند. از این منظر، فعالیت‌های توکلی را می‌توان بخشی از روند شکل‌گیری تبریز به عنوان یکی از مراکز مهم صنعتی ایران دانست.
صنعتی که فقط به ماشین‌آلات وابسته نبود
تجربه مدیریتی محمدتقی توکلی نشان می‌دهد که او فناوری را تنها به معنای خرید ماشین‌آلات جدید نمی‌دانست.
استفاده از تجهیزات مدرن زمانی ارزش داشت که بتواند کیفیت محصول را افزایش دهد، فرآیند تولید را بهبود ببخشد و بهره‌وری کارخانه را بالا ببرد. به همین دلیل، نوسازی تجهیزات در کارخانه کبریت توکلی با توجه به کیفیت و استانداردهای تولید همراه شد.
این رویکرد کمک کرد برند کبریت توکلی در کنار افزایش ظرفیت تولید، اعتبار خود را در بازار نیز حفظ کند.
در واقع، یکی از عوامل مهم موفقیت این مجموعه را می‌توان در ترکیب سه عنصر جست‌وجو کرد: دانش فنی، فناوری و مدیریت.
نگاه بلندمدت به کارآفرینی
فعالیت‌های توکلی نشان می‌دهد که کارآفرینی برای او تنها به معنای ایجاد یک کسب‌وکار و کسب سود نبود. او توسعه صنعتی را با اشتغال، ایجاد ظرفیت تولید و تقویت توان صنعتی کشور مرتبط می‌دید.
گسترش فعالیت‌های صنعتی، مشارکت در ایجاد کارخانه‌های مختلف و توجه به استفاده بهینه از منابع، بخشی از همین نگاه بود.
در چنین رویکردی، یک کارخانه می‌توانست نقطه شروع باشد، نه پایان فعالیت صنعتی. کارخانه کبریت، زمینه‌ای برای استفاده از چوب و ایجاد صنعت نئوپان شد و تجربه مدیریتی در یک واحد تولیدی نیز در مسیر توسعه صنایع دیگر مورد استفاده قرار گرفت.
این نگاه زنجیره‌ای به صنعت، یکی از ویژگی‌هایی است که نام محمدتقی توکلی را از یک مدیر کارخانه فراتر می‌برد و او را در شمار کارآفرینان اثرگذار تاریخ صنعتی تبریز قرار می‌دهد.
میراثی فراتر از کبریت
محمدتقی توکلی در ۱۸ دی ۱۳۹۷ در تبریز و در ۸۶ سالگی درگذشت.
با وجود گذشت سال‌ها از آغاز فعالیت‌های صنعتی او، نام توکلی همچنان با تاریخ صنعت کبریت ایران و تحولات صنعتی تبریز پیوند خورده است. «کبریت توکلی» مهم‌ترین نامی است که از فعالیت او در ذهن بسیاری باقی مانده، اما کارنامه صنعتی او به این برند محدود نمی‌شود.
او در دوره‌ای فعالیت کرد که ایران در مسیر صنعتی‌شدن قرار داشت و تلاش کرد دانش مهندسی و فناوری‌های جدید را با ظرفیت‌های موجود در کشور پیوند دهد. توسعه کارخانه کبریت، استفاده از ضایعات چوب برای تولید نئوپان و مشارکت در شکل‌گیری صنایع بزرگ تبریز، بخش‌هایی از این مسیر را تشکیل می‌دهند.
داستان محمدتقی توکلی، در نهایت داستان یک محصول نیست؛ داستان تغییر نگاه به تولید است. نگاهی که در آن فناوری برای افزایش بهره‌وری، ضایعات برای خلق ارزش، و کارخانه به عنوان نقطه آغاز یک زنجیره صنعتی دیده می‌شود.
شاید به همین دلیل است که میراث توکلی را نمی‌توان تنها در یک جعبه کبریت خلاصه کرد. آنچه از او در تاریخ صنعت ایران باقی مانده، تصویری از کارآفرینی است که تلاش کرد از دل یک صنعت کوچک، افقی بزرگ‌تر برای تولید و توسعه صنعتی ترسیم کند؛ افقی که از تبریز آغاز شد و بخشی از مسیر صنعتی‌شدن ایران را در بر گرفت.